Leiden Religie Blog

Vrijheid van religie? – Welke religie

Vrijheid van religie? – Welke religie Dierk Schaefer, via flickr.com

Voor een begrip dat zo prominent in grondwetten en verdragen voorkomt is het eigenaardig dat ‘religie’ niet gedefinieerd is.

Van de vrijheden die wij koesteren is religie wel een van de meest prominente, samen met de vrijheid van meningsuiting. Nu religie steeds meer het publieke terrein betreedt, krijgen juristen er vaker mee te maken. Denk maar aan de vele hoofddoekkwesties op scholen en op de werkvloer, asielzaken van bekeerde moslims, en de gevallen van vrouwelijke ‘besnijdenis.’

Religie in de wet

Het is daarom des te opvallender dat religie – of, in juiste juridische termen: ‘godsdienst en levensbeschouwing’ – nauwelijks gedefinieerd is in het recht. Voor een jurist moet dat bevreemdend zijn. Immers, elke lettergreep en komma in de wet heeft een betekenis, en de uitleg die daaraan wordt besteed in jurisprudentie en in de parlementaire geschiedenis is eindeloos. Behalve als het gaat om religie. Dan valt er een ongemakkelijke stilte.

Hoe moet een rechter dan tot een oordeel komen wanneer uitspraak wordt verlangd over een inbreuk op de vrijheid van religie? Op grond van welke criteria of welke autoriteiten moet vastgesteld worden of de handelingen in kwestie van religieuze aard zijn: de gelovige in kwestie zelf, een deskundige, een geestelijke, of de rechter?

Wat te doen, bijvoorbeeld, als een Rastafari wordt gearresteerd wegens drugsgebruik, maar hij zich beroept op de vrijheid van religie die het gebruik van cannabis voorschrijft?

Sprake van religie?

De eerste vraag die de rechter moet beantwoorden is óf er wel sprake is van religie. Dat is eenvoudig in gevallen van de bekende wereldgodsdiensten als islam, christendom, hindoeïsme en jodendom. Voor Winti en Rastafari geldt dat inmiddels ook wel. Maar wat nu als het wat onbekendere of omstreden religies betreft? Denk aan de Scientology Church, Druïden of Wicca. De rechter zal dan bezien of het ‘handelingen betreft die naar maatschappelijke maatstaven van religieuze aard zijn.’

Een goed voorbeeld waarbij het beroep op religie is afgewezen, is de zaak van de Zusters van Sint Walburga. Het betrof een bordeel op de Wallen van Amsterdam dat zichzelf als kerkgenootschap had aangemeld bij de fiscus (om zo belastingvrijstelling te verkrijgen). De Zusters stelden wel degelijk een kerk te zijn met rituele seances met blote dames op het altaar. Iedereen wist hoe het in elkaar stak, maar het bewijs was niet eenvoudig: hoe zeg je nu dat het hier geen religie betrof? De Hoge Raad moest er aan te pas komen om te oordelen dat het volgens algemeen aanvaarde maatstaven geen religieuze orde betrof.

De Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties, en in haar voetspoor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens hanteren een definitie die verder gaat dan ‘aanvaarde maatstaven’: religie kan zowel theïstisch als atheïstisch zijn, of non-theïstisch, traditioneel en niet-traditioneel, voor de gelovigen zowel als voor de sceptici. Heel omvattend, maar biedt weinig houvast voor een rechter.

Behoort de handeling tot religie?

De tweede vraag is of de omstreden handeling wel behoort tot de religie. Wat te doen met de advocaat die niet wil opstaan voor de rechter omdat dat volgens hem niet mag van de islam? Is het dan aan de rechter om te bepalen of de persoon in kwestie er wel een juiste interpretatie van een religie op na houdt? Dat, nu, is ten strengste verboden door onze Hoge Raad. De rechter die tegen de moslimvader zei dat nergens in de Koran staat dat meisjes niet naar zwemles mogen, werd teruggefloten: het is niet aan de rechter om zich een oordeel aan te matigen wat een religie wel of niet inhoudt.

Inmiddels leven wij in een geïndividualiseerde maatschappij, waarbij gelovigen zelf bepalen hoe zij hun religie beleven, ongeacht hoe zich dat verhoudt tot de leerstellingen van dat geloof. In het geval van de hoofddoek hanteerde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens als maatstaf dat de overtuiging van de gelovige zelf doorslaggevend is.

Een ander problematisch voorbeeld is vrouwenbesnijdenis. Miljoenen moslims (én christenen!) in landen als Egypte en Soedan beschouwen dit als dwingend religieus voorschrift. Maar mag de rechter dan meewegen dat dit gebruik volgens de religieuze autoriteiten in die landen niet tot de religie behoort? Of dat het in andere (moslim)landen helemaal niet voorkomt? Overigens is deze kwestie voor de rechter niet zo moeilijk: zelfs al zou sprake zijn van een duidelijke regel van een erkende religie, dan nog kan de rechter de vrijheid van deze regel beperken met een beroep op gezondheid en lichamelijke integriteit.

Bent u er nog? Waarschijnlijk begrijpt u nu waarom rechters niet zitten te wachten op dit soort zaken, en juristen in het algemeen zich verre houden van religie. Maar deze ontwijkende houding kunnen zij zich in deze tijden niet meer veroorloven. Als de vrijheid van religie zo’n fundamenteel recht is, en mensen zich daar steeds meer op gaan beroepen, dan wordt het tijd dat juristen een antwoord vinden op het probleem van de wettelijke term.

1 Comment

Jasper Doomen
Geplaatst 30 maart 2016, 10:54 door Jasper Doomen

Een interessante bijdrage.

In het licht van de ‘subjectivering’ van de religie is het standpunt van het EHRM begrijpelijk. Mijn opvatting sluit hierop aan, vanuit de overweging dat het niet aan rechters is om zich als theoloog op te stellen. Wat betreft de vrouwenbesnijdenis valt te betogen dat het recht op lichamelijke integriteit met zich meebrengt dat dit moet worden tegengegaan. Mijns inziens strekt dit zich overigens ook uit tot de besnijdenis van jongens. Het vonnis van een Duitse rechter (Landgericht Köln, Az. 151 Ns 169/11, 2012), die in dit geval sprak van een onomkeerbare schending van de lichamelijke Integriteit, is dan ook niet onbegrijpelijk.

Overigens is de Duitse wet inmiddels aangepast, wat het gevolg is van politieke overwegingen (Duitsland wilde zich op dit punt niet isoleren): ouders behouden het recht om hun zoon te laten besnijden. Artikel 1631d, lid 1, van het Duitse Bürgerliches Gesetzbuch luidt nu als volgt: “Die Personensorge umfasst auch das Recht, in eine medizinisch nicht erforderliche Beschneidung des nicht einsichts- und urteilsfähigen männlichen Kindes einzuwilligen, wenn diese nach den Regeln der ärztlichen Kunst durchgeführt werden soll. Dies gilt nicht, wenn durch die Beschneidung auch unter Berücksichtigung ihres Zwecks das Kindeswohl gefährdet wird.” De belangen van het kind worden weliswaar tot uitdrukking doordat de (medische) zorg op peil moet zijn (hoewel in lid 2 van dit artikel wordt aangegeven dat ook niet-artsen de procedure mogen uitvoeren) en het ‘Kindeswohl’ centraal moet staan, maar men kan zich afvragen of het belang van het kind voldoende wordt geëerbiedigd als een dergelijke procedure wordt uitgevoerd zonder dat het hierover kan beslissen.

Dat laatste aspect is mijns inziens belangrijk: als men zelf beslist om een besnijdenis te ondergaan, is daar in beginsel niets op tegen. Men kan daarbij aansluiting zoeken bij het bekende ‘harm principle’ van John Stuart Mill: ““[…] the only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a civilized community, against his will, is to prevent harm to others.” (On Liberty (Collected Works of John Stuart Mill, vol. 18, Toronto/Buffalo, NY, University of Toronto Press, 1977 [1859]), hoofdstuk 1 (p. 223).

Een soortgelijke gedachtegang heb ik ontwikkeld in de vorm van het ‘ignore principle’. De ruimte voor deze bijdrage is te gering om deze hier te presenteren, maar omdat mijn naam niet Fermat is, verwijs ik de geïnteresseerde lezer graag naar hoofdstukken 10 en 11 van “Freedom and Equality in a Liberal Democratic State” (http://nl.bruylant.larciergroup.com/titres/131952_2/freedom-and-equality-in-a-liberal-democratic-state.html). De overige hier besproken kwesties worden daar ook behandeld: de jongensbesnijdenis komt in paragraaf 10.12 aan bod, terwijl aan de positie van de rechter als misplaatst theoloog aandacht wordt besteed in paragrafen 10.7-10.9.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties