Leiden Religie Blog

Tolkien-religies als voorbeeld van individualisering in religie

Tolkien-religies als voorbeeld van individualisering in religie Foto: Tim Sackton, Flickr.com

De boeken van Tolkien, hoewel fictief, hebben groepen geïnspireerd tot zeer interessante religies. Zulke religies illustreren hoe in godsdiensten individualisering en psychologie steeds belangrijker wordt.

Steeds meer mensen baseren hun religie op fictie. Bijvoorbeeld de boeken van Tolkien hebben groepen geïnspireerd om uitgebreide rituelen en tradities te vormen. Die boeken, waaronder The Lord of the Rings, zitten dan ook vol fictieve mythologie met eeuwiglevende Elfen, oppergod Eru die de wereld schiep en engelachtige Valar die de wereld vorm gaven in de oertijd. Hoewel, fictief? Voor zijn verhalen putte Tolkien uit zijn persoonlijke katholieke geloof.

Het lijdt geen twijfel dat deze schrijver uit de Bijbel heeft geput, evenals uit Keltische, Germaanse en andere mythologieën. Tolkien zelf vond het gespeculeer over de bronnen van zijn werk en de diepere betekenis ervan bijzaak. Toch heeft een deel van zijn lezers zich de vrijheid gepermitteerd om zijn mythologie op allerlei manieren toe te passen op hun eigen spirituele leven.

Hippies en hobbitcommunes

Het begon met de hippies, toen in 1966 paperback-editie van The Lord of the Rings verscheen. Ze trouwden in huwelijksceremonies gebaseerd op de boeken. In Drenthe werd de commune De Hobbitstee gesticht, en de bewoners daarvan noemen elkaar nog steeds ‘Hobbits’.

Tegelijkertijd ontstond in de Mojavewoestijn in de VS een groep rond de charismatische Myrtle Reece, die visioenen had van Frodo en Bilbo en meende te weten waar Minas Tirith onder de grond lag begraven.

Elfengenen

Ook begon rond 1970 een groep Amerikaanse magiërs zich te identificeren met de Elfen uit Tolkiens verhalen en noemden zich The Elf Queen’s Daughters. In hun rituelen gebruikten ze gedichten uit The Lord of the Rings over Elbereth, de belangrijkste Vala (‘god’) van de Elfen. Dit was in eerste instantie allemaal bedoeld als grap, maar latere leden van de groep namen het serieus, en in de loop van de jaren ‘70 en ‘80 liep de grap uit de hand tot een echte beweging van ‘awakened Elves’ die meenden ontdekt te hebben dat zij een Elven-ziel en/of Elven-genen hadden.

Toegang tot Internet in de jaren ‘90 en de verfilming van The Lord of the Rings in de vroege jaren ‘00 zorgden voor nog meer groei, en er zijn nu misschien wel duizenden self-identified Elves actief op het Internet. In de loop van de tijd heeft de beweging wel zijn oorspronkelijke verbinding met Tolkien grotendeels verloren. De meeste Elfen vandaag identificeren zich expliciet met de álfar of sídhe uit de Germaanse of Keltische mythologieën.

De grootste stroming binnen het huidige spirituele Tolkien-milieu bestaat uit groepen die rituelen uitvoeren gericht aan de Valar en andere bovenmenselijke wezens uit Tolkiens verhalen. Bijvoorbeeld de zogenaamde ‘Middle-earth Pagans’. Mensen die de God en de Godin aanbidden in de vorm van Tolkien-personages, bijvoorbeeld Gandalf en Galadriel.

Skype-rituelen

Een groep die waarschijnlijk de meest complete Tolkien-traditie ontwikkeld heeft is Ilsaluntë Valion (Elventaal voor Zilverschip van de Valar). Bij elke volle maan en bij de zes seizoenswisselingen volgens de Elfenkalender voeren de leden rituelen uit. Centraal daarin staat een meditatieve reis naar ‘Faery’ (of Elfenland) waar zij de Elfen en Valar kunnen ontmoeten. Ze vinden dit ritueel trouw aan Tolkiens visie omdat hij zelf de ervaring had in contact te staan met een hogere wereld. Dat blijkt uit zijn brieven.

Omdat de leden verspreid over de hele wereld leven, werden deze rituelen eerder uitgevoerd via Skype. Maar het bleek te moeilijk om in de juiste meditatieve stemming te komen op deze manier, en daarom voert ieder lid nu zelf het ritueel uit, maar wel op een gezamenlijk tijdstip.

Individualisering

Deze religieuze groepen zijn godsdienstwetenschappelijk erg interessant: ze illustreren een aantal algemene trends. Bijvoorbeeld: het proces van individualisering van religie. In Tolkien-religie zie je die individualisering overduidelijk terug. Iedereen maakt zijn eigen mix van Tolkien-mythologie, neo-paganisme en elementen uit andere religies.

De meditatieve reizen die beoefenaars van Tolkien-spiritualiteit maken naar Midden-aarde kan je verder zien als een voorbeeld van de toenemende psychologisering van religie. Maar vooral is Tolkien-religie een extreem voorbeeld van de trend dat mensen steeds meer van hun spirituele inspiratie halen uit fictie, niet alleen uit de boeken van Tolkien, maar ook uit boeken als De Alchemist en The Da Vinci Code en uit films als Star Wars en Avatar.

19 Comments

Wim Raven
Geplaatst 6 mei 2015, 14:53 door Wim Raven

Maar, maar ... zijn de Evangeliën dan geen fictie? Of de verhalen over Mozes en de oude Israëlieten in de woestijn? Fictie als bron voor religie lijkt me vrijwel zo oud als de mensheid.

Lady Samsung
Geplaatst 13 juni 2015, 11:21 door Lady Samsung

Ik zal hier geen vrienden mee maken, maar ik ben ervan overtuigd dat alle geloven gebaseerd zijn op fictie. Onlangs las ik over de bij elkaar gefantaseerde aardgodreligie Xzemenisme, met de god Xzyrr, de kerkvorst Xzhontr en de profeet Xzullr. De godsdienst fungeerde als onderliggend thema in betreffende roman, maar al na een paar hoofdstukken leek dit alles heel vertrouwd en normaal. Zo gemakkelijk gaat dat zelfs in ons informatietijdperk.

Lady Samsung
Geplaatst 13 juni 2015, 11:31 door Lady Samsung

Ik datzelfde boek wordt verteld hoe de romeinse keizer Constantijn het Christendom uit twee andere geloven boetseerde. Ik heb dit alles uitvoerig met historische papieren data en hedendaagse digitale info gecheckt en… het blijkt te kloppen. Conclusie: zelfs ons eigen Christendom is gebaseerd op fictie.

Lady Samsung
Geplaatst 13 juni 2015, 11:43 door Lady Samsung

Nu we dit weten is het niet moeilijk voor te stellen hoe ook andere religies tot stand gekomen zijn. Met wat arabistische kennis valt perfect terug te halen dat de profeet Mohammed niet kon lezen en schrijven. Degenen die diens visie optekenden konden daaraan dus elke draai geven die zij maar wilden. Over fictie gesproken…

Lady Samsung
Geplaatst 13 juni 2015, 11:59 door Lady Samsung

We spelen dit fair, dus mogen de Heilige Geschriften van mijn eigen Jodendom ook niet ontbreken. Ik weet dat veel van de belangrijke voorvallen hierin pas honderden jaren na dato opgetekend werden. In een tijd waarin geen andere boeken, laat staan media zoals we die nu kennen, voorhanden waren. Weet u hoe binnen een etmaal een gerucht in een kleine gemeenschap verkleuren kan? Kunt u zich voorstellen hoe zoiets zich ongecensureerd over vier eeuwen voltrekt? Ja, ook het religieuze deel mijn eigen Joodse cultuur hangt van fictie aan elkaar..

Eric
Geplaatst 25 augustus 2015, 18:09 door Eric

Vraag is denk ik ook of je kunt geloven dat kennis uit “openbaring” mogelijk is. En “openbaring” in onze tijd komt o.a. tot uiting in boek en film. Onderscheid tussen deze nieuwe, en de oude religies is misschien niet zo groot. Of misschien zelfs wel afwezig…

Lady Samsung
Geplaatst 16 september 2015, 08:28 door Lady Samsung

Eric, ik vind dat jij je met deze stellingname op glad ijs begeeft. Openlijk opteren voor hedendaagse openbaringen via film en boek is bijna hetzelfde als verklaren dat toenmalige openbaringen óók slechts fictie waren…

Lady Samsung
Geplaatst 16 september 2015, 10:24 door Lady Samsung

Ik benadruk dat het onderstaande allerminst door mij als respectloosheid bedoeld is. Ter onderbouwing van mijn standpunten wil ik het echter niet achterwege houden.
“Doch de reiziger wist dat hij, na een uitputtende reis door de onmetelijke woestijn, eenmaal aangekomen in een volgend tentenkamp, meer kans op een goede maaltijd, goede wijn, een goede slaapplaats of vleeslijke geneugten had als hij een nóg mooier openbaringsverhaal vertellen kon dan de vorige passant.” (uit het liturgisch Syrisch vertaald citaat, fragment van een in de Islamitische wereld verboden eeuwen oud geschrift over de relatie tussen fantasie, alcohol en religie)
Nadat religie zich in het collectief bewustzijn gesetteld had, werden ‘openbaringen’ tot de noviteiten waar ook de huidige culturen nog steeds om blijven vragen. Als Henk van der Meijden, Wilma Nanninga of Evert Santegoeds in het toenmalige Midden-Oosten geleefd hadden, hadden ze het niet veel anders aangepakt. In feite zijn openbaringen in hun aard spectaculaire, door populariteit doorgegeven, en uiteindelijk uit hun verbanden gehypete sterke verhalen. Althans, zo beweert het in Tur Abdin belande, en waarschijnlijk om die reden behouden gebleven, geschrift in kwestie.

A. Onderdak
Geplaatst 19 september 2015, 12:56 door A. Onderdak

De boeken van Tolkien zijn fictie. De wil om erin te geloven niet. En daarmee is wat mij betreft alles gezegd.

T.T.
Geplaatst 21 september 2015, 16:58 door T.T.

Eric, de vraag in die vraag is m.i.: Wat was er eerder, de Openbaring of het erover vertellend geschrift? Zoals de schilder eerst een schilderij produceert, en er later pas een naam aan verbindt. Eerst de boeken van Tolkien, en dan pas de Tolkien-religie dus. Volgens mij heeft alles in ruim tweeduizend jaar religieuze cultuur in die volgorde plaatsgevonden. And so what? Persoonlijk geloof ik er niks minder door hoor.

Nico
Geplaatst 26 september 2015, 17:10 door Nico

Oké, het moet ergens beginnen, maar religiën zonder duizenden jaren looptijd hebben simpelweg niet wat de klassieken onder hen wél hebben.
Meer nog dan de god of goden die erin aanbeden worden spitst mijn interesse zich op de doorontwikkelde en zichzelf vernieuwd hebbende culturen hierin. Een religie moet iets antieks hebben, vind ik, dat maakt het nobel en waardevol.

Eric
Geplaatst 2 oktober 2015, 17:57 door Eric

Ooit was er de mondelinge overlevering van scheppingsverhalen en openbaringen (die de “wereld” en het “universum”, het “kwaad” en de “zin” beoogden te verklaren), op kennelijk een onderstroom van archetypes. In o.a. Egypte en Mesopotamië werden ze uiteindelijk ook vastgelegd in geschrift. En leven sindsdien voort in ons externe collectief geheugen.

Die onderstroom van archetypes kan op velerlei wijze tot uiting komen.
Ooit las ik de NL-versie van “Cults of Unreason” van Christopher Evans uit ‘73, in de vertaling “Jezus leeft en woont op Venus”. Fascinerend om te lezen wat zich allemaal tot religie kan ontwikkelen! “Cultus” is overigens wellicht een betere benaming dan “religie”. Rondom “grote leiders” als Hitler en Kim ontstond immers ook een cultus, met bijna religieuze trekken.

@Lady Samsung: ik denk dus niet dat “openbaringen” fictief zijn, maar wél dat ze op vele wijzen tot uiting kunnen komen, bovendrijvend op de onderstroom van archetypes. Ik geloof ook niet dat, zoals je schrijft, religie zich in het collectief bewustzijn settelt. Maar eerder dat religie vanuit het collectief bewustzijn opborrelt. En qua vorm afhankelijk is van de tijd waarin ze worden ervaren. Rondom Tolkien is de “openbaring” kennelijk geschied bij lezers.

En over de openbaring zelf: als je niet degene bent die de openbaring ervaart dan rest je niks anders dan erin te geloven, of niet. En die openbaringen zijn in het geval van Jezus en Mohammed opmerkelijk snel geboekstaafd en verspreid. Omdat ze kennelijk in uiterst vruchtbare aarde vielen.

Francis Huisman
Geplaatst 17 oktober 2015, 20:33 door Francis Huisman

@ladysamsung:
Ik volg met belangstelling je bijdragen hier, maar ik snap iets niet goed. Je blijkt zowel op het historische als het religieuze vlak breed onderlegd, wat mogelijk nog versterkt wordt door je hoedanigheid van arabiste. En juist daarom valt het me op dat je zo graag aanhaalt uit het boek Spel van Wladimir Arn, een nota bene antitheïstish (dat gaat voor mij héél veel verder dan atheïstisch), en daarom voor mij verwerpelijk werk. Je blijkt perfect te weten waar je over discussieert, dus móet je wel inzien wat een demoraliserende (onder)toon dat boek heeft. Hoe kun je zoveel tegenstrijdigheid in je (standpunten) verenigen?

Samuel
Geplaatst 18 oktober 2015, 18:31 door Samuel

Ik kan begrijpen dat mensen die geen religie bij geboorte hebben gekregen, of die door bijvoorbeeld ontkerkelijking kwijt zijn geraakt, (weer) ergens bij willen horen. Dan kom je al gauw uit bij een nieuw soort religie. En of die nou verzonnen is of niet, als men zich daar goed bij voelt, dan voldoet het toch aan de doelstelling?

T.T.
Geplaatst 19 oktober 2015, 17:02 door T.T.

Zouden de slachtoffers die leefden in de tijd van de Kruistochten of van de Inquisitie, of leven in onze tijd van Moslimterreur, niet hebben gedacht/denken dat de religie waarmee ze werden/worden geconfronteerd niets meer dan heel kwalijke fictie is?

A. de Waard
Geplaatst 21 november 2015, 16:38 door A. de Waard

Sinds New York en twee keer Parijs is anti-theïsme voor mij weldegelijk een optie. Let wel, ik ben gelovig opgevoed, maar herhaald misbruik van godsdienst laat mij daar nog eens goed over nadenken. Misschien is het inderdaad wel tijd voor een paar nieuwe godsdiensten, die nog zuiver van aard zijn. Ik duik binnenkort maar eens in de leer van Tolkien.

Lady Samsung
Geplaatst 26 november 2015, 19:04 door Lady Samsung

Francis Huisman,
Elke samenleving ontwikkelt de god die het beste bij haar past, dat heeft de geschiedenis ons geleerd. Zie mijn bovenstaand betoog inzake het van twee soorten hout getimmerde Christendom. Nu er in ons land sprake blijkt van de status quo van een permanente parallelle samenleving op religieus-culturele gronden, is het zaak om verder uiteen groeien van goden te voorkomen. Men zou zich in dit geval kunnen beijveren om onpartijdige verbindingen te realiseren. In genoemd boek van W. Arn wordt slagvaardig een - weliswaar door ‘de Europese Regering’ opgedrongen - milieu geschetst. Het staat u vrij de antitheïstische lading erin te verwerpen en deze zelfs demoraliserend te noemen, maar ik ben van mening dat deze puur fictieve optie bruikbaarder kan zijn dan die op het eerste gezicht lijkt. Puur maatschappelijk belang gaat voor mij vóór puur religieus belang. Er staan ons immers geen alternatieven ter beschikking en een nieuwe gemeenschappelijke godsdienst is nog eeuwen ver van ons verwijderd.

Adelheid de Vries
Geplaatst 17 december 2015, 17:50 door Adelheid de Vries

Interessant thema, interessante toekomstoptie voor het begrip religie vooral. Wat mij ook interessant lijkt is het weerwoord van Lady Samung op de sneer van F. Huisman. Gaarne uw reactie, mevrouw!

Merlijn
Geplaatst 27 december 2015, 14:21 door Merlijn

Ja, dat krijg je. Als religies zich dermate vervuilen als de laatste eeuwen het geval was, dan is er behoefte aan iets nieuws. Niemand blijft toch in stinkende kleren lopen? Maar uiteindelijk zal het bij de leer van Tolkien en dat Xzemisme ook wel zo gaan.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties