Leiden Religie Blog

Religieuze opvoeding: niet op deze manier!

Religieuze opvoeding: niet op deze manier!

Rik Peels en Stefan Paas pleiten in de Volkskrant van 14 oktober voor religieuze opvoeding, als deel van morele herbewapening . Helaas acht ik hun betoog erg zwak.

Peels en Paas stellen dat iedereen van nature religieus is. Die aanleg moet worden gevormd en gedisciplineerd door moskee en kerk. Zonder de sturende rol van de tradities kom je volgens hen in de problemen, met een elite die niets meer gelooft en een land vol mensen die elke hype omarmen.

Iedereen is van nature religieus

Voor de eerste stap, dat iedereen van nature religieus is, beroepen ze zich op een boek van Robert McCauley, Why Religion is Natural and Science is Not. Peels en Paas stellen dat volgens deze auteur “pogingen om godsgeloof uit de mensheid te verwijderen futiel” zijn. Dat is echter niet de spits van het boek van McCauley. In de Amerikaanse context waarin zijn boek geschreven is, maakt McCauley zich zorgen over het voortbestaan van wetenschap. Ideologen bestrijden wetenschap (evolutie, klimaatwetenschap, vaccinaties), vaak ook met religieuze motieven. Niet de natuurlijke voorkeur maar kritisch denken en waarnemen moet juist leidend zijn. McCauleys titel gebruiken als eerste stap in een argument voor religie, en in het bijzonder voor kerk en moskee als religieuze instituties, is misbruik. Dat iets ‘natuurlijk’ is, betekent niet per se dat het ‘goed’ is – zoals iedereen die van snoep houdt, kan weten.

Religie in de opvoeding

Peels en Paas stellen vervolgens dat er drie opties zijn – de religieuze aanleg laten woekeren, de religieuze aanleg onderdrukken, of de religieuze aanleg sturen door een kind in aanraking te brengen met een vormende traditie. Het schema van drie posities – twee extremen en de waarheid die in het midden ligt – is retorisch erg ‘natuurlijk’, maar misleidend. Een pleitbezorger van een andere positie zou in de Nederlandse context kunnen bepleiten dat kinderen vooral in aanraking moeten komen met kritisch denken én met verschillende tradities; dat kan je even goed neerzetten als de evenwichtige positie in het midden, tussen degenen die veiligheid zoeken binnen een traditie en degenen die geen interesse in waarheid en betekenis hebben.

Secularisatie en ontkerkelijking door angst?

Peels en Paas stellen dat veel ouders religiositeit de kop in drukken omdat ze bang zijn van religie. Een heel eenvoudige visie op secularisatie en ontkerkelijking. Misschien is er toch iets anders aan de hand dan angst. Ik heb de indruk dat veel mensen niet zien waar de religieuze gemeenschap voor nodig is; ze zijn niet tegen, maar het lijkt hen overbodig. Tijd is schaars; andere sociale verbanden zijn misschien voldoende in een land waarin nog steeds de sociale vangnetten heel behoorlijk zijn. In de VS is het belangrijker om te behoren tot een religieuze gemeenschap veel groter, omdat de staat minder veiligheid biedt.

Religiositeit en levensgeluk

En passant stellen Peels en Paas dat een goed ontwikkelde religiositeit gunstig is voor gezondheid en levensgeluk. Literatuur waarin dat verband wordt gelegd, is vaak apologetisch. In veel culturen zijn atheïsten outcasts. De redenering dat religie ‘natuurlijk’ is, kan nieuwe voeding geven aan die stigmatisering. Het ligt ook veel genuanceerder. Het draait om bepaalde sociale constellaties én persoonlijkheidstypes (bijvoorbeeld Jonathan Morgan, “Untangling False Assumptions Regarding Atheism and Health”, Zygon: Journal of Religion and Science in maart 2013).

Bedreigingen door de ongelovige elite

Met een elite die volgens Peels en Paas niets meer gelooft en een land vol mensen die elke spirituele hype omarmen, is de wereld voor de gelovige mensen wel heel bedreigend. Paas en Peels hebben een heel negatieve toon over de niet-gelovige én over de zelfstandige gelovige, die zich niet heeft gevoegd in het kader van kerk of moskee. Als dat de vrucht is van de kerkelijke opvoeding die deze VU-filosoof en -theoloog lijken voor te staan, dan mag die opvoeding wel wat minder benauwd.

Positieve religieuze opvoeding

Gelukkig is er ook heel veel religieuze opvoeding die niet zo negatief gemotiveerd is. Wat mij betreft past in een gezonde opvoeding ook kennis over religieuze beleving en de tradities, maar niet omdat de wereld anders zou ontsporen of omdat de waarheid in het midden zou liggen. Mensen, binnen en buiten georganiseerde geloofsgemeenschappen, zijn bezig met morele vragen, met sociale samenwerking, met muziek en andere beleving van schoonheid. 

2 Comments

S. Paas
Geplaatst 25 oktober 2013, 09:44 door S. Paas

Willem Drees haalt in zijn blog fors uit tegen ons Volkskrantartikel. Helaas mist hij ons punt. Ons betoog is te vinden op http://www.rikpeels.nl/files/Religiositeit.pdf. Het bevat de volgende stappen:

1. Er is een groeiende berg van onderzoek dat aantoont dat religiositeit min of meer aangeboren is. Het is een natuurlijk iets, ongeveer zoals kunstzinnigheid, sportiviteit, e.d. natuurlijk zijn. Zie daarvoor het notenapparaat bij hoofdstuk 1 van ons boek God bewijzen.
2. Normaal gesproken kiezen mensen ervoor iets te doen met zo’n aanleg. Zij onderdrukken het niet en laten het ook niet woekeren. Zij brengen het in cultuur. Dat doen zij door de aanleg in te bedden in een vormende traditie.
3. Merkwaardig genoeg is het in Nederland gebruikelijk om dit niet te doen wanneer het om religieuze aanleg gaat. Althans, het wordt als volstrekt normaal gezien wanneer ouders hun kinderen opvoeden zonder enige cultivering van religiositeit, of zelfs met een ronduit vijandige houding tegenover religiositeit.
4. Het gevolg is dat we nu met de brokken zitten: een elite die niks gelooft tegenover een massa mensen die elke spirituele hype omarmen.
5. Wij roepen op tot een serieuze omgang met de natuurlijke religieuze aanleg van mensen. Niemand hoeft bang te zijn voor de gevolgen daarvan: een goed gecultiveerde religieuze aanleg is nuttig voor de samenleving. Bovendien blijkt uit onderzoek dat het mensen meer dan gemiddeld gezond en gelukkig houdt.

Nu Drees. Tegen stap 1 van ons betoog brengt hij in dat de natuurlijkheid van onze religieuze aanleg nog niet wil zeggen dat die aanleg ‘goed’ is. Nee, uiteraard niet. Dat hebben we dan ook niet beweerd. Wij pleiten juist voor inbedding in vormende intellectuele en morele tradities, omdat die religieuze aanleg tot de raarste dingen kan leiden – en nogal eens leidt.
Verder meent Drees dat wij ons alleen beroepen op McCauley, terwijl iedereen die het artikel leest daar toch ook duidelijk de namen van Justin Barrett en Herman van Praag ziet staan. In het boek waarop ons artikel is gebaseerd voeren wij verder een lange reeks namen aan. Punt is dat ons betoog rust op een stevige wetenschappelijke basis. Dat McCauley (en bijv. Boyer en Bering) andere politieke en maatschappelijke conclusies trekken uit deze basis dan wij doen, zal waar wezen, maar doet niets af aan de feiten.

Tegen stap 2 van ons betoog brengt Drees in dat er toch meer opties zijn dan onderdrukken – laten woekeren – cultiveren. Hij noemt dat: kinderen in aanraking brengen met kritisch denken en met verschillende tradities. Nu, wat is dat anders dan cultiveren? Maar ook bij deze vorm van cultiveren zal de vraag uiteindelijk zijn: wordt de religieuze impuls ten principale gezien als iets wat zoveel mogelijk aan banden moet worden gelegd, of wordt zij gestimuleerd om zich binnen bepaalde grenzen te ontwikkelen? Hoe dan ook, Drees herhaalt hier ons punt in plaats van het te weerleggen.

Drees zegt verder nog dat veel ouders niet zozeer bang zijn voor de uitwassen van religiositeit, maar gewoon geen nut zien in het horen bij een religieuze organisatie. Ongetwijfeld, maar op welke manier is dat een objectie tegen ons betoog? Ongeacht welke reden ouders hebben om hun kind niet in aanraking te brengen met een religieuze traditie, het gevolg blijft hetzelfde. Overigens zijn wij niet zo overtuigd als Drees dat dit het enige motief is. Zeker bij het weldenkende deel der natie bestaat wel degelijk ook weerzin tegen religiositeit en niet slechts onverschilligheid. Maar nogmaals: dit punt is eigenlijk niet relevant voor ons betoog.

Tegen punt 5 van ons betoog brengt Drees ten slotte in dat literatuur waarin verband wordt gelegd tussen geloof enerzijds en gezondheid en geluk anderzijds ‘apologetisch’ zou zijn. Dit is simpelweg onjuist. Wij baseren ons op een massa peer reviewed artikelen, die vermeld staan in ons boek God bewijzen. Daartegen brengt Drees één artikel in van een niet gepromoveerde theoloog, die een kwestie aansnijdt waarover wij het helemaal niet hebben. Wij hebben niet beweerd dat atheïsme ‘ongezond’ is, net zomin als wij beweren dat amuzikaliteit schadelijk is voor de gezondheid. Wij hebben slechts beweerd dat niemand bang hoeft te zijn voor de gevolgen van een religieuze opvoeding.

Ten slotte wil Drees ons nog even de nieren proeven. Wij zouden ons bedreigd voelen door niet-gelovigen, wij slaan een negatieve toon aan over niet-gelovigen en over de ‘zelfstandige gelovige’ (wie dat ook moge zijn), en wij zouden ‘benauwd’ zijn. Nou nou. Om de een of andere reden die ons niet duidelijk is, heeft ons artikel blijkbaar een gevoelige snaar geraakt bij Drees. Niets van alles wat hij ons aanwrijft, is zelfs maar bij benadering te vinden in ons artikel. Onze motivatie is buitengewoon positief: doe wat met die religieuze aanleg! En wij vinden niet-gelovigen vaak heel leuke mensen, heus waar.

Stefan Paas en Rik Peels

Sandra
Geplaatst 31 oktober 2013, 20:17 door Sandra

Beste heren,

Kan een van jullie mij misschien uitleggen waarom een elite die niks gelooft of een massa mensen die spirituele hypes volgt precies schadelijk is? En wat precies is dan een goed gecultiveerde religieuze aanleg? Religieuze aanleg vormen en disciplineren klinkt mij als onderdrukking in de oren.

Het voelt allemaal een beetje aan als hokjesdenken. Als je gelukkig en gezond bent binnen de moskee of kerk is dat goed maar als je bomen knuffelt en de winterzonnewende viert is dat voor brokken zorgen? Mogen we dan alleen iets met die religieuze aanleg doen als het binnen het kader van de theologie en de filosofie past? Heel veel mensen doen volgens mij juist wel iets positiefs met die religieuze aanleg, alleen zien jullie dat als spirituele hypes.

Groet,
Sandra

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties