Leiden Religie Blog

Religiekunde: Levensbeschouwelijke geletterdheid voor alle leerlingen

Religiekunde: Levensbeschouwelijke geletterdheid voor alle leerlingen Hans Splinter, via flickr.com

Volgens Markus Davidsen moet het toekomstig religieonderwijs in het voortgezet onderwijs meer in het teken staan van kennisoverdracht over religie.

Het voortgezet onderwijs heeft twee overkoepelende doelen: leerlingen de beste kennis bij te brengen waarover wij als samenleving beschikken, en ze te helpen zich te ontwikkelen tot zelfstandige, kritisch denkende individuen. Het religieonderwijs staat op dit moment vooral in het teken van het tweede doel. Maar het toekomstig religieonderwijs dat ik voor ogen heb gaat niet om leerlingen moreel te vormen door ze waarden en wijsheden van religie bij te brengen (ook wel aangeduid als learning from religion),  maar om ze kennis te geven over religie (learning about religion).

Een nieuw vak: Religiekunde

Het religieonderwijs in het VO moet leerlingen levensbeschouwelijk geletterd maken. Dit houdt in dat leerlingen in de onderbouw leren over een aantal religieuze en niet-religieuze levensbeschouwingen. Dit gebeurt al, maar in de bovenbouw moet er iets bij. Het religieonderwijs in de bovenbouw van het VO moet blootleggen hoe religie werkt – als cultureel en sociaal fenomeen. Het moet leerlingen in staat stellen religieuze fenomenen en processen kritisch te analyseren. Hiervoor is een nieuw vak nodig. Ik noem dit vak religiekunde. Straks zal ik preciezer ingaan op hoe ik religiekunde precies voor me zie, maar eerst moet ik een belangrijk punt maken over vorming in het religieonderwijs om eventuele misverstanden te voorkomen.

Niet tegen vorming

Laat het duidelijk zijn: ik ben niet tegen vorming. De school is er niet alleen om kennis in de leerlingen te gieten, maar ook om de ontwikkeling van leerlingen te stimuleren. Dat vorming een onmisbare taak van de school is staat buiten kijf, maar waar ik wel bezwaar tegen heb is het idee dat vorming de exclusieve taak moet zijn van een specifiek vak; Godsdienst/Levensbeschouwing. Het zou beter zijn om vorming te zien als een zaak van het hele schoolgebeuren. Als we dit doen, kunnen we G/L bevrijden van zijn onredelijke ‘vormingslast’ en er een normaal vak van maken waar vorming en kennisoverdracht in balans zijn.

Afscheid van de wereldreligiebenadering

Wat voor kennis over religie hebben leerlingen in het VO precies nodig? Uiteraard moeten ze leren over een aantal religies, maar wat mij betreft hoeft dit geen eindeloze feitenparade te zijn. Het is niet nodig om alle wereldreligies op gelijke voet te behandelen zoals dat nu gebeurt in veel methodes. Om historische en maatschappelijke redenen stel ik voor dat we het christendom en de islam een aparte status te geven als verplichte leerstof. Welke andere religies en niet-religieuze levensbeschouwingen er verder behandeld worden, mag wat mij betreft afhangen van de identiteit en locatie van de school en de expertise van de docent.

Dit zeg ik mede omdat ik het veel belangrijker vind dat leerlingen leren over het verschijnsel religie als zodanig, dan over de individuele religies. Zeker in de bovenbouw is een thematische en vergelijkende aanpak te verkiezen boven de wereldreligiebenadering. Laat ik in het volgende twee voorbeelden geven van thema’s die ikzelf heb uitgeprobeerd in de bovenbouw van het VO of die onderdeel zijn van het curriculum voor de bovenbouw in het buitenland. Beide thema’s gaan over hoe religie werkt.

Constructie van geloofwaardigheid

Eerste voorbeeld: religies beweren de meest ongelofelijke dingen, dus als thema dient zich voor: ‘hoe wordt religieus geloof geloofwaardig gemaakt?’ Religies hebben hier een beperkt aantal strategieën voor. Op discursief niveau kunnen religies een beroep doen op openbaring (God zegt het, dus het is waar), op traditie (onze voorouders deden het, dus het is waar), of op de wetenschap (de natuurkundigen hebben het bewezen, dus het is waar). Op praktisch niveau weten we dat het uitvoeren van rituelen, vooral collectieve rituelen, het geloof versterkt. Omdat deze strategieën dezelfde zijn in alle religies, kunnen leerlingen makkelijk leren ze in nieuw materiaal te herkennen.

Religie in onze tijd

Een ander goed thema is ‘hoe verandert religie in onze tijd?’ Hier valt meer over te zeggen dan dat de kerken leeglopen. Het is interessanter te laten zien hoe religie steeds meer geïndividualiseerd raakt en hoe dit zich uit in bij voorbeeld een zoektocht naar authentieke of pure religie. Een vergelijkende aanpak ligt hier voor de hand, want we kunnen dezelfde zoektocht waarnemen onder christenen, moslims en aanhangers van alternatieve spiritualiteit. Het thema ‘hoe verandert religie’ is verder interessant omdat je kan laten zien hoe de samenleving het religieuze veld beïnvloedt: de individualisering van religie is een consequentie van de individualisering van de maatschappij.

Op weg naar een normaal vak

Als we het religieonderwijs in de bovenbouw van het VO inrichten als religiekunde zal dat een hoop voordelen met zich mee brengen ten opzichte van de huidige situatie. De verankering in de religiewetenschap zal het schoolvak inhoudelijk versterken en ervoor zorgen dat het vak beter bijdraagt aan de algemene doelen van het VO. En de nadruk op kennis en inzicht zal de weg openen naar een normalisering van het vak als verplicht staatsexamenvak.

Dit artikel is een bewerkte versie van de pitch “Religiekunde: levensbeschouwelijke geletterdheid voor alle leerlingen”, gehouden op het symposium Religie doet ertoe: Levensbeschouwing & religie in het onderwijs van 2032, VU, 16 maart 2016.

Tekening door Janita van Ginneken

Op het Leiden Religie Blog zijn al meer artikelen verschenen over religieonderwijs:

http://www.leidenreligieblog.nl/articles/zonder-kennis-van-religie-is-de-wereld-onbegrijpelijk

http://www.leidenreligieblog.nl/articles/leidse-visie-voor-het-religieonderwijs

1 Comment

C. van Trier
Geplaatst 22 maart 2016, 17:53 door C. van Trier

Opgeschrikt door de aanslagen in Brussel vandaag. Dít is wat blind geloof met mensen (mag je ze zo nog noemen?) doet. Meer dan ooit is het noodzakelijk de jeugd te leren dat geloof slechts een sociale, troostende, van mijn part therapeutische functie heeft. Beloftes van een leven na dit leven zijn de aanzetten tot crimineel, psychopaat en dierlijk gedrag. Laat geestelijk gezonde ‘geestelijk’ leiders hun verantwoording oppakken!

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties