Leiden Religie Blog

Religie: enkelvoud!

Religie: enkelvoud! foto: Bilal Kamoon, via flickr.com

Religiewetenschappers hebben vrijwel geen vertrouwen in 'theorie' en lijken zich terug getrokken te hebben op de eilandjes van hun eigen specialisme. Is er nog een mogelijkheid om over 'religie' in het enkelvoud te spreken?

We shall not cease from exploration
And the end of all our exploring
Will be to arrive where we started
And know the place for the first time.

T.S. Eliot, “Four Quartets”

 

Ook het afgelopen collegejaar heb ik weer ontzettend veel geleerd van mijn studenten, misschien wel meer nog dan eerdere jaren. Dat had twee oorzaken: het ontwerpen van een nieuw college over algemene godsdienstgeschiedenis (van 100.000 voor heden tot nu) en de aanwezigheid in mijn colleges van een forse groep studenten geschiedenis. En studenten geschiedenis, of in ieder geval Leidse studenten geschiedenis, houden niet van theorie. Waar ze wel van houden is debat: hun knokkels jeukten voor een robbertje vechten.

Het grootste leermoment kwam van student R., die in de koffiepauze met een overrompelend brede grijns vroeg waarom we toch voor vergelijkende godsdienstwetenschap zulke oude boeken lazen: “is er sinds de jaren zestig niets belangrijks meer gebeurd?” Ik heb nog even geprobeerd iets te mompelen over het belang van klassiekers, maar het eerlijke antwoord op die vraag was onontkoombaar: nee, sinds de jaren zestig is er eigenlijk niets belangrijks meer gebeurd.

Als je overzichten van de geschiedenis van de religiewetenschappen leest krijg je een heel andere indruk: daarin wordt voor de jaren zestig gretig de overgang aangekondigd naar een nieuw – en wel ‘methodologisch’ – tijdperk, waarin de theologische doorn eindelijk uit de zwerende wond van de godsdienstwetenschap zou zijn gerukt.

De prijs die daarvoor betaald moest worden is helder: het is steeds moeilijker gebleken tot algemene uitspraken over ‘religie’ als menselijk verschijnsel te komen. Om ‘religie’ in enkelvoud te benoemen. Sommigen zijn van mening dat de term en het vakgebied helemaal moeten worden afgezworen – in de evidente hoop dat daarmee het verschijnsel zelf ook zal verdwijnen. Ik noem dat zelf altijd de “la la la, I can’t hear you”-school.

De meesten hebben zich teruggetrokken op hun eigen specialisme en doen geen pogingen meer vanuit hun diepe kennis over specifieke religies algemenere theorieën te genereren over het verschijnsel godsdienst. Dat laten ze over aan diegenen die zich ontfermd hebben over ‘methode en theorie’ – maar die debatteren voornamelijk met elkaar over andere theoretici en komen daarom ook maar zelden tot algemene uitspraken over ‘religie’. Op die manier  is het niet zo raar dat studenten geschiedenis niet veel vertrouwen hebben in theorie.

De ineenstorting van de algemene theorieën vanaf de jaren zestig was onvermijdelijk – en er is ook geen weg terug. Wat er wel is, is een weg vooruit, maar daarvoor hebben we de moed nodig om de claim op tafel te leggen dat religie, in enkelvoud, bestaat. Buitenstaanders zullen denken dat daar niet veel moed voor nodig zou moeten zijn, omdat religie in hun ervaring een nogal agressief talent heeft om haar bestaan aan ons en onze wereld kenbaar te maken. Maar die intuïtie wordt te vaak tegemoet getreden, ook door vakwetenschappers, met pogingen om religie te vrijwaren van verantwoordelijkheid voor leed (“heeft met religie niets te maken”) – en irrelevant te verklaren voor het voortbrengen van wat goed en mooi is (“kan ook zonder religie”).


Op het moment dat religie op die manier ontdaan is van haar vermogen om te verwonden én haar talent om te helen is er inderdaad weinig reden meer om je erover te buigen. Ik vind dat een gok met een bijzonder hoge inzet: de toekomst van de wereld en van menselijke waardigheid. En dan gaat het niet alleen om de waardigheid van diegenen die op dit moment vanwege hun religie worden vermoord, vervolgd, verkracht en verhandeld, maar ook om de waardigheid van onze eigen samenleving, die behoefte heeft aan fundamentele reflectie op wie we zelf (willen) zijn. Daarom houd ik nog even vol, ondanks de zeer welkome bezwaren van student R.

1 Comment

Bas
Geplaatst 6 oktober 2016, 00:12 door Bas

“De prijs die daarvoor betaald moest worden is helder”

Ik zou me hardop af willen vragen waarom het verwijderen van “de theologische doorn” heeft geleid tot het ineenstorten van het lef (?) om algemene theorieën op te stellen…

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties